Adabiy talim haqida ayrim mulohazalar

Dilmurod Quronov

Adabiyot insonning manaviy kamolotida, ruhoniy yuksalishida goyat katta orin tutishi - aksioma, yani isbot talab qilmaydigan haqiqatdir. Xususan, jamiyatimiz oldida turgan eng muhim vazifa barkamol avlod tarbiyasida uning beqiyos xizmatni otay olishiga ham hech bir shubha yoq. Biroq bu imkonning tola royobga chiqishi uchun ayrim shartlar kondalang keladiki, ular bajarilmasa, hanuz bu beqiyos kuchni otin yorishga sarflab yurgan bolib chiqamiz. Shu shartlardan birinchisi va barining asosida yotgani adabiy talimdir.

Istiqlol yillarida adabiy talim sohasida ham koplab ozgarishlar sodir boldi: yangi davlat talim standartlari qabul qilindi, shu asosda oquv dastur va rejalari ishlab chiqildi, ularga mos darslik va qollanmalar chop etildi. Albatta, bularning bari adabiy talimni yaxshilash maqsadiga qaratilgan. Lekin hanuz ulardan kutilgan natijaga erishilmoqda, deb baralla ayta olmaymiz. Zero, kitobxonlik madaniyati kundan-kun tushib borayotgani, bir paytlar juda kop oqiydigan xalqlardan biri sanalish davosida bolgan xalq adabiyotining kozgusi - Sharq yulduzidek jurnal tirajining 1000 dan oshmayotgani; matbaa jihati yuksak saviyada chop etilgan kitoblarning dokonlarda chang bosib yotgani; yangi yaratilayotgan asarlar qizgin muhokamayu munozaralar uygotmay, aks sado turatursin, hech bir sassiz beadad informatsiya ummoniga garq bolib ketayotgani... bunga imkon bermaydi. Oz-ozidan savol tugiladi: nega? Axir, qariyb yigirma yildan beri shoro davri adabiy talimi ananalaridan voz kechishga, adabiyotni, avvalo, badiiyat, sanat hodisasi sifatida oqitishga intilmayapmizmi? Sohadagi yuqorida zikr qilingan ozgarishlar asosida asli shu kontseptsiya yotgan emasmidi?! Shundayku-ya, lekin... Shu birgina lekinni mushohada qilarkan, negadir, fikr-mulohazalar aylanib-orgilib bir nuqtaga kelaveradi, qayta-qayta muhokama qilinsa-da, lop etib yana bittagina xulosa kelib chiqaveradi: maqsadni togri belgilaganimiz holda unga yetishning maqul yolini tanlay bilmadik. Haqiqatan ham shundaymi? Maqsad chindanam togri belgilanganmi?.. Ehtimol, togridir. Lekin bir narsani, adabiyotni badiiyat, sanat hodisasi sifatida oqitish degani nima ekanligini ozimiz uchun hali aniqlashtirib olganimizcha yoq korinadi. Yani, ayni shu nuqtada qarashlarimizda umumiylik yoq, buni har kim ozicha tushunayotganga oxshaydi. Nazarimda, hozircha biz bir qutbdan ikkinchisiga sakrashga taraddudlanyapmiz, xolos: shoro davri talim tizimidagi adabiyotni vosita sifatida oqitishdan sanat sifatida oqitishga, pirovardida esa, ochigi, na unisini va na bunisini risoladagidek amalga oshirolmay turibmiz.

Albatta, mutaxassislarga maktab talimidan, adabiyot oqitish muammolari bilan shugullanishdan yiroq bir kishining bu davosi erish korinishi mumkin. Sirasi, bu gaplarni natijadan qisman yuqorida aytganlarim va, asosan, filologiya fakultetiga oqishga kirgan birinchi kurs talabalarining tayyorgarlik darajasidan kelib chiqib aytaman. Bir qarasang, birinchi kurs talabalarida adabiyot haqidagi informatsiya doirasi ancha keng korinadi. Axir, u tragediya echki qoshigi ekanligini, Navoiyning falon baytida falon sanat ishlatilgani, uning Hazoyinul maoniysi faloncha baytdan tashkil topgani... ga oxshash behisob malumotlarni juda yaxshi biladi-da! Lekin shorlik echki qoshigining tragediyaga qanday aloqasi bor yoki tragediya ozi nimaligini bilmaydi, Navoiy ishlatgan xuddi osha sanatni boshqa bir baytdan topishga ojiz, Xazoyinul maoniyni loaqal qoliga ushlab kormagan... Yani, oliy dargohga endi qadam bosgan talaba miyasi adabiyot haqidagi informatsiyaga tola, lekin uning ozi ADABIYoTdan yiroq. Togri, buni kirish testlarining sharofatiga yoyib osongina qutulish ham mumkindir. Lekin, tan olish kerak, aslida sabab shundagina emas, asl sabab talim tizimida adabiyot qanday oqitilayotganida.

Mazkur davoni asoslash uchun Xalq talimi vazirligi qoshidagi RTM tomonidan tayyorlangan Adabiyot fanidan majburiy standart nazorat ishlarini otkazish yuzasidan tavsiyalar(T.,2006)ga etiborni qaratmoqchiman. Tavsiyalarda har chorak yakunida test otkazish kozda tutilgan bolib, uning maqsadi sifatida oquvchining bilim, konikma va malakalarini sinovdan otkazish korsatilgan va BKM elementlari sanalgan. Masalan, birinchi chorak uchun 20 punktdan iborat qilib tuzilgan BKM elementlarini tahlil qilsak, quyidagi holatni (raqamlash Tavsiyalardagi tartibga muvofiq) koramiz:

1. Asar va uning muallifini bilish;

2. Asar va uning muallifini bilish; (?)

6. Asar va uning qahramonlarini bilish;

7. Asar haqidagi malumotni bilish;

8. Ijodkor haqidagi matnni bilish;

10. Ijodkor haqidagi malumotni bilish;

14. Ijodkor haqidagi malumotni bilish; (?)

15. Sheriy sanatlarni ajrata olish;

16. Adabiyot nazariyasi boyicha bilim;

17. Ijodkor faoliyati haqidagi bilim;

19. Qahramonni bilish;

Korib turganimizdek, jami 20 ta BKM elementlaridan 11 tasi adabiyot haqidagi informatsiyani bilishga qaratilgan. Tabiiyki, namuna sifatida tavsiya etilgan test savollarini tuzishda ham xuddi shu tamoyilga amal qilingan: 16 ta namunaviy testning 8 tasi oquvchilarning asar(yoki tarjima) kimga tegishli ekanini, 6 tasi adabiy-nazariy tushunchalarni qay darajada bilishini aniqlashga qaratilgan. Etiroz qilish mumkin: Xosh, buning nimasi yomon? Axir, asar (yoki parcha) kimniki ekanini aniqlash uchun oquvchi matnni bilishi kerak emasmi? Bir qarashda etiroz asoslidek, shu testlar yordamida oquvchilar bilimini xolis baholash mumkindek korinadi. Aslida bunday emas, bunday oylash oz-ozini aldash boladi. Agar 7-sinf bolasining sajiyasi etiborga olinsa, tan olish kerakki, bu kabi faktlarni sinfdagi 30 nafar oquvchidan bittasining bilishi kifoya, demak, BMKlarni aniqlash, oquvchini baholash xolis bololmaydi. Bundan tashqari, mabodo shuni bilgan taqdirda ham oquvchi adabiyotga yaqinlashib qolmaydi, axir. Xuddi shu gapni Hamzatov qaysi xalq shoiri?, Turkiy Guliston qanday asar?, Chor atrofga yoyganda gilam deganda shoir qaysi faslni nazarda tutgan?, Mardlik afsonasi qaysi janrga mansub? tarzidagi namunaviy testlar haqida ham bemalol aytish mumkin. Xullas, ularning aksariyatini umumlashtiradigan jihat adabiyot haqidagi informatsiyani shakllantirishga qaratilganidir. Albatta, tanqid qilish oson, joyali bir taklif ber-chi, deyishingiz mumkin. Bu orinda Siz haqsiz, aniq bir taklif berishga ojizman, lekin bir narsaga imonim komil: oquvchining adabiyotdan bilimini baholashning eng nomaqbul yoli test. Endi bir savol tugiladi: bunaqa testlar BMK elementlari, yani, oquvchilar adabiyotdan olishi lozim bilim, malaka va konikmalarning amaliy korinishidan kelib chiqyaptimi yo osha BMKlarning ozini testlar belgilayaptimi? Menimcha, keyingi hol haqiqatga yaqinroq, yani BMKlar testga moslashgan. Eng yomoni, aslida oquv dastur va rejalar ham shunday. Yoqsa, masalan, 7-sinf uchun adabiyotdan 1-chorakka ajratilgan 18 soatning MSNIlardan ortgan 14 soati davomida 7 ta ijodkor hayoti va ijodini, yana 5 ta adabiy nazariy tushunchani organish kozda tutilarmidi? Yani, qolgan 14 soat ham oquvchilar miyasini koproq adabiyot haqidagi informatsiya bilan toldirishga qaratilganki, bu informatsiyadan kelib chiqib istalgancha (!) test tuzish mumkin. Axir, bu ahvolda matnning oziga - asarni oqish, uqish, uning badiiy voqeligida yashab korish, his qilish va his qilganlarini boshqalar bilan ortoqlashish, ... kabilarga nima qoladi? Nazarimda, adabiy talimdagi holat shundayki, u sezdirib-sezdirmay TYeSTga bitiruvchilar hayotidagi goyo eng muhim hodisaga moslashmoqda. Holbuki, bir kunlik test otadi-ketadi, adabiyot esa hayotning ozidek mangu...

Yuqoridagi masalaga, adabiyot oqitish maqsadiga qaytsak. Agarki adabiyotni sanat, badiiyat hodisasi sifatida oqitmoqchi ekanmiz, avvalo, maqsadning ozini aniqlashtirib olish lozim. Malumki, badiiyat ikki ong toqnashgan nuqtada(M.Baxtin), yani asarni oqish jarayonidagina mavjuddir. Shunday ekan, adabiy talimning mazmun-mundarijasi oquvchilarni badiiy asarni oqishga orgatishdan iborat bolmogi lozim. Agar shunday yol tutilsa, adabiyotni vosita yoki sanat sifatida oqitish masalasi kun tartibidan tushib qoladi. Negaki, bular asosiy maqsadning hosilasi olaroq tabiiy ravishda, oz-ozidan osib chiqaveradi. Maqsad bilan bogliq yana bir masala kondalang boladi, bu - adabiy talimning pirovard natijasi, yani oquvchiga qoyiladigan BMK masalasi. Bizningcha, pirovard natijani ham londa qilib quyidagicha ifodalash mumkin: oquvchi talim muassasasini adabiy asarni oqish, uqish, his qilish, undan zavqlana bilish malakalarini egallagan, adabiyot oqishni ozi uchun zarurat maqomidagi tabiiy ehtiyojga aylantirgan holda tark etmogi kerak. Bu esa adabiy talimni shulardan kelib chiqqan holda isloh qilish, shularni nazarda tutib oquv dastur va rejalari tuzish, darsliklar, metodik ishlanmalar yaratish va, muhimi, har bir mashgulotni shu maqsadlarga mos holda tashkil etishni talab qiladi.

D.Quronov

 
 
Сайт создан в системе uCoz